Imago lacus

The picture above was taken by a dear friend, the American poet Debra Kang Dean (please do not use it without permission). I met Debra three years before, when I went to Walden to work with his late husband Brad, a great Thoreau scholar. Once we spent hours tracking this quotation: "Some men go fishing all their lives without ever realizing it's not fish they are after." We concluded that Thoreau never wrote it, but si non è vero...

Sunday, March 29, 2015

Arratsean, ahotsean, whatsappean

Duela gutxi, Euskadi Irratiko Arratsean saiora poema bat ekarri zuen Iñigo Astizek, Sarrionandiaren “Kiromantzidxe”, hain zuzen, blog honetan komentatu izan duguna. Iñigok zioen poema gutxi daudela ahozkotasunarekin lotuta euskal literatura garaikidean, kenduta “Kiromantzidxe” eta bere ondorengoak (Peruarenaren “Harrera”, kasu).

Hala dirudi, eta Iñigok proposatzen ditu hiru hipotesi fenomeno hori ulertzeko. Lehenengoa, euskaldunok ez garela hitz eginez komunikatzen, baizik eta eskutitzez, bazter dezakegu. Bigarrena, euskara baturanzko joerak eragin handia izan duela euskal literaturan, haren hedapena estandarizazioarekin batera joan delako. Hirugarrena: bertsolaritzak ahozkotasuna hartu duelako, poesiak hortik aldentzeko nahian dagoela.

Nik gehituko nuke laugarren hipotesi bat, Beltzurian aipatzen dena: oro har, hitza gailendu zaiola ahotsari. Horixe bera adierazi zuen Ixiar Rozasek, Arratsean, beste saio batean. Eta bosgarren bat, zehatzagoa, lehenengoarekin lotura duena: euskaldunok ez garela hainbeste hitz eginez komunikatzen, ezta eskutitzez ere, bai ordea Whatsappez. Beste modu batean esanda, gaur egungo ahozkotasuna teknologikoagoa dela, eta teknologiak testua hobesten du ahotsaren kaltetan. Jakina, teknologia ez da neutrala. Hori gogoan, honako poema-edo bat otu zait eta hemen paratzen dut:

ZUZENTZAILEA

Hizkuntza ezberdinak ditugu
nire androide maiteak
                                    zuk eta biok
mezuak idaztean
ni zuzentzeko zure ohitura
ezin dut gehiago jasan
tematuta zaude gero biok
zure eran hitz egin beharraz
“larria” idatzi dut
                           patria bihurtu didazu
“kalera”
            maleta
“gonbidapena”
                     con vida pena bilakatuta
Murgia eta Mungia
Murcia dira orain
eta festa cesta bat da
baina okerrena da “eta”
letra larriz idazten didazunean
ETA ETA ETA
ezabatzeko gezitxoa sakatzen badut
itzuliko da nik idatzitakora
bai
      badakit ezarpenetan aldaketa bat eginez gero
gure hizkuntza gatazka konponduta legoke
baina hain da desorekatua
borroka
              hain da sakona ohitura
zeren nahiago baitut horrela segitzea
zuk eta biok
                     norgehiagoka
pantailan nola kalean hala
ezer neutrala dela ustea baino.

Sunday, March 15, 2015

Serotonina-lore bat, mesedez (pasartea)

Gaitza ez zen digestio txar batek 
                                   eragindako ezinegon nekagarria,
pilula batek, minutu batzuetan, arintzeko modukoa;
ez zen haginetako mina,
dentistaren anestesiak 
                           istantean ken ziezadakeena errotik;
mina psikologikoa zen
--nola, baina, ezin esan den minari izen bat eman...?--,
ez fisikoa,
nire gogo aldartean eragin zuzena zuena,
nire buruarekin ere 
             arrotz sentitzerainoko jardun etengabean:

min hura,
min guztiak baina minagoa zena, ausaz
         --lehen hilabeteetan bereziki,
                     besteak ere ez txantxetakoak--,
ez berez minagoa zelako,
hura minutu batzuetan mozterik ez zegoelako baizik,
are gutxiago istant batean;
min hura, aldiz, parasito etxekalte guztiak bezala,
nire baitan luzaroan egoteko asmotan zetorkidan,
ez mendeko gisa, gainera,
nagusi gisa baizik,
halako eran, non,
       nigana heldu ahala gorputzaz jabetu
              eta etxeko gelarik onena egin baitzuen bere,
nire erraiak tronutzat hartuta,
bere lanari
--torturari lana deitzea baino gauza makurragorik...!-- 
                                                    ekiten zion bitartean,
segundo hamarrenik galdu ere gabe:

halaxe jan zidan, lehenik eta behin, bihotza,
eta halaxe bihurtu zizkidan 
        zentzumenei lotutako plazer guztiak
                                                         desplazer,
segundoak ordu astun jasangaitz,
eta bizia, berriz, 
                     ia igo ezinezko Mortirolo aldapatsu...


Joan Mari Irigoien
Bi urtetako kronika fakultatiboa (Elkar, 2015)
Argazkia: Alberto Contador Mortirolon (Youtube)

Wanderlust

Rebecca Solnit es la persona que acuñó “hombrexplicar” (mansplaining), ese verbo tan certero, así que no pienso incurrir en el farol de hablar de su fabuloso Wanderlust (Una historia del caminar. Capitán Swing, 2015) sin haberlo leído primero. Pero sí lo he frecuentado lo suficiente para saber ya que me va a dar muchos y buenos momentos. Tiene la peculiaridad de ser un libro que amortiza su precio en mayor medida que otras obras en prosa, ya sea novela o ensayo (la poesía siempre se amortiza más, porque está hecha para ser releída). Thoreau, a quien Solnit por supuesto conoce y cita, explica bien este rasgo y su porqué en un apunte del diario:

“Un libro verdaderamente bueno habla muy poco a su favor. Es tan verdadero que me enseña cosas mejores que continuar leyendo. Debo dejarlo pronto y comenzar a vivir sobre su pista. No concibo cómo pudieron continuarse escribiendo, pero esta efusión debe ser el último rasgo del genio. Cuando leo un libro indiferente, me parece que estoy haciendo lo mejor que puedo hacer; pero el volumen que me inspira apenas me deja tiempo libre para terminar sus últimas páginas. Se desliza de mis dedos mientras leo. No crea una atmósfera en la cual pueda ser leído con atención, sino una en la cual sus enseñanzas puedan ser puestas en práctica. Me confiere tanta riqueza que lo dejo sobre la mesa con el menor de los pesares. Lo que comienzo leyendo debo terminarlo actuando. De modo que no puedo permanecer escuchando un buen sermón y aplaudir al final, sino que ya estaré a mitad de camino de las Termópilas antes de eso.” (19/2/1841)

Es lo que me pasa con el ensayo de Solnit. Lo llevo en la mochila, lo abro al azar y leo dos o tres páginas, e inmediatamente me asalta la imperiosa necesidad de cerrarlo y comenzar a mover las piernas (no necesariamente en este orden). A este paso tardaré bastante en terminarlo, pero eso no está nada mal.

Iré poniendo aquí mis hallazgos según vaya avanzando en la lectura. Pronto más.

Sunday, March 8, 2015

Little poetics

Asko leunduz gero, metala ispilu bihurtzen da. Hala literaturan: ona denean, irakurleak bere burua ikusten du, ez egilearena.

A fuerza de bruñirlo, el metal se vuelve espejo. Así la literatura: cuando es buena, el lector contempla su reflejo, no el del autor.

You can make a mirror out of a metal sheet by polishing it. The same happens in literature: when it is good, readers see their own image, not the author's.